عناوین این صفحه
محیط آرا بهارنیوز شکلات
کد خبر: ۱۱۲۳۶۵
قانعی‌راد: قدرت و نفوذ و محبوبیت روحانیت کاهش یافته است

تغییر تصور عموم مردم نسبت به نهاد روحانیت

گروه سیاسی: یک جامعه شناس مشهور کشورمان درباره کارکردهای روحانیت در جامعه فعلی، گذری به گذشته این نهاد زد و به محبوبیت و نفوذ آنان در میان مردم اشاره کرد و با دلایل جامعه شناختی عنوان کرد که امروز قدرت و نفوذ و محبوبیت این نهاد با سابقه در ایران کاهش یافته است.

دکتر محمدامین قانعی راد در گفت و گو با خبرگزاری شفقنا گفت: روحانیت در گذشته میراث دار سرمایه فرهنگی بود و قدرت و نفوذ داشت. یکی دیگر از دلایل محبوبیت روحانیت در میان مردم در گذشته این بود که جامعه معمولاً در مقابل نظام سیاسی که وجود داشت دنبال یک پناهگاهی مي‌گشت که در طی تاریخ شیعه مي‌بینیم که ایرانیان این پناهگاه را در بخش فرهنگ جستجو مي‌کردند اما بعد از انقلاب اوضاع کاملاً دگرگون شد.
گفت‌وگوی پایگاه خبری شفقنا با این جامعه شناس را در ادامه مي‌خوانید:
 * از نگاه جامعه شناسی آنچه در جامعه ایران دیده مي‌شود کاهش این نفوذ و محبوبیت است یا خیر؟
مهم‌ترين تغییری که در این زمینه پیدا شده در پایگاه روحانیت قبل از انقلاب و بعد از انقلاب به وجود آمده یعنی قبل از انقلاب روحانیت به تعبیر جامعه شناسی با زیست جهان روزمره شهروندان در بخش فرهنگی و اجتماعی در ارتباط و جزو نهاد مذهب بود و نقشی بود که این نقش توسط نهاد دین همراه با قواعد تحریف شده ای در بخش فرهنگ جامعه ایفا مي‌شد بنابراین جایگاه روحانیت عمدتاً یک جایگاه فرهنگی بود و این جایگاه از نفوذ در جامعه نیز برخوردار بود. فرض بر این بود که روحانیت از یک دانشی برخوردار و اساساً حامل دانش است، این دانش هم کم و بیش دانش قدسی است که بر مبنای این دانش قدسی مي‌تواند تصمیماتی بگیرد و تصمیمات مردم را ابلاغ کند و مردم هم باید از او تبعیت کنند. روحانیت خیلی در جایگاه قدرت به معنای قدرت سیاسی یا در جایگاه ثروت به معنای ثروت اقتصادی قرار نداشت، آنچه سرمایه روحانیت بود، سرمایه فرهنگی بود که این سرمایه فرهنگی مبتنی بر یک دانشی است که آن دانش هم لزوماً دانش اسرار آمیزی نبود، ولی دانش مقدسی بود، دانشی بود که از سنت دینی اسلام و در ایران هم تشیع در طی سده‌ها سال از صدر اسلام تاکنون متراکم شده بود و روحانیت میراث دار این سرمایه فرهنگی بود. این سرمایه فرهنگی مورد اعتماد مردم نیز قرار داشت و واقعاً از دیدگاه مردم هم سرمایه تلقی مي‌شد، منظورم از سرمایه این است که اعتبار و وزن داشت و باید بر مبنای آن عمل مي‌شد و تصمیم گیری صورت مي‌گرفت بنابراین روحانیت قدرت و نفوذ داشت.
* به چه دلیل روحانیت در گذشته دارای چنین قدرت و نفوذی بود؟
گمان و تصور عمومی این بود که این نهاد در تصمیم گیری‌ها براساس مصالح فردی، نظام قدرت و ثروت تصمیم گیری نمي‌کند و حکمی را صادر نمي‌کند به دلیل اینکه وابستگی به نظام قدرت و ثروت نداشتند و در مقابل آن از یک پایگاه مستقلی برخوردار بودند استقلال داشتند و مبنای تصمیم‌گیری آنان سنت و دانش فرهنگی بود که آنان به آن تعلق داشتند بنابراین آنها افرادی بودند که بر مبنای منافع شخصی، گروهی، اقتصادی، سیاسی و حزبی تصمیم‌گیری نمي‌کردند و همین مساله نیز برای آنها یک نوع محبوبیتی را به بار آورده بود و عمدتاً این محبوبیت را داشتند. یکی دیگر از دلایلی که آنها از محبوبیت برخوردار بودند این بود که جامعه معمولاً در مقابل نظام سیاسی که وجود داشت دنبال یک پناهگاهی مي‌گشت که در طی تاریخ شیعه مي‌بینیم که ایرانیان این پناهگاه را در بخش فرهنگ جستجو مي‌کردند که به نحوی برای ایجاد توازن در مقابل زیاده خواهی‌هاي قدرت و نظام سیاسی، ایرانیان وزن دیگری ایجاد کردند، به حوزه دیگری بها دادند و برجسته کردند و مورد احترام قرار دادند که در مواقع لازم بتوانند اگر در مقابل نظام سیاسی برایشان نفرت، کدورت و دشمنی ایجاد شد در مقابل آنان گروه دیگری باشد که از محبوبیت برخوردار باشد و به او علاقه داشته باشند بنابراین مقداری دین و رهبران مذهبی هم این نقش را داشتند که محبت عمومی را به خود جلب کنند در حالی که قلمرو سیاست یک قلمرویی بود که در طی تاریخ معمولاً این قدرت سیاسی برای مردم یک قدرت متجاوز بود و در واقع به بیرون از مرزهای کشور هم آمده بود و بیشتر مرجع دشمنی و مخالفت مردم بود و در مقابل آن روحانیت بودند که یک مرجعی برای محبت و دوستی مردم بودند.
* چرا بعد از انقلاب اوضاع  تفاوت پیدا کرد؟
بعد از انقلاب دین و به همراه آن روحانیت و سپس نقش‌ها و قواعدی که در نهاد دین وجود داشت و مي‌گفت که چگونه باید عمل کرد و پس از آن نقش هایی که در نهاد دین وجود داشت مانند نقش روحانی، مرجع و حتی مداح و انواع نقش هایی که نهاد دین داشت و دارد مانند متولیان آستان‌ها و کسانی که در زمینه‌هاي مختلف کار مي‌کنند، با اقتصاد و سیاست پیوند پیدا کردند، در وهله اول این پیوند با سیاست ایجاد شد، در وهله دوم دامن آن به اقتصاد کشیده شد و سپس همراه با آن نیز برخی از گروه‌هاي مردمی احساس کردند که بعضا روحانیت اگر سخنی مي‌گوید در سخنان و موضع‌گیری‌هاي او مصالح نظام قدرت را مورد توجه قرار مي‌دهد و یک جاهایی هم منافع اقتصادی دارد و از منافع اقتصادی خواسته و ناخواسته، دانسته و ندانسته حمایت مي‌کند و پیوند او با پول پیوند عمیق تری شده بنابراین مقداری اعتماد نسبت به روحانیت کاهش یافت. آیا روحانیت از موضع دانش سنتی و فرهنگی صحبت مي‌کند یا از موضوع قدرت و ظرفیت‌هاي اقتصادی که از آن برخوردار است؟
در دست گرفتن مناصب قدرت نیز توسط این نهاد وجود داشت و ما مي‌بینیم که در بسیاری از موارد افراد روحانی به مدیر، رئیس، نیروی امنیتی و انتظامی و اطلاعاتی و نظامی تبدیل شدند و این مناصب را اشغال کردند و حضورشان در این مناصب پر رنگ‌تر است، گاهی بیش از اینکه در مناصب سنتی – مذهبی حضور داشته باشند در مناصب دیوانی و دیوان سالاری و اداری حضور دارند، نقش آنان به عنوان سیاستمدار، برجسته شده و در بسیاری از موارد هم ظاهراً نقش سیاستمداران را ندارند و نقش‌هاي سنگین جانبی دارند که بر تصمیم گیری‌هاي سیاسی سنگینی مي‌کند؛ به فرض استاندار نیستند ولی بر تصمیم گیری استاندار، فرماندار و شهردار تأثیر مي‌گذارند در حالی که ممکن است که به عنوان امام جمعه یا نقش‌هاي دیگر باشند.
از سوی دیگر روحانیت در عرصه دانش فرهنگی از تب و تاب مصون بود، اما عالم سیاست دیگر عرصه فرهنگ نیست که در مواقعی از تب و تاب مصون باشد بنابراین پر وزن شدن بخشی از روحانیت در عالم سیاست آن هم در شرایطی که جامعه ایران بعد از انقلاب سیاست زده شده به ضرر این نهاد تمام شده است.
 مي‌خواهم بگویم که مثلاً در عالم قبل از انقلاب و در عالم سنتی تک تک مردم جامعه ایران در مقابل مسایلی که مرتبط با دانش فرهنگی و سنتی مي‌شد، موضع نداشتند بنابراین مي‌پرسیدیم و آنها مي‌گفتند و ما هم اجرا مي‌کردیم یعنی رابطه یک رابطه یک طرفه بود، آنها نقش نخبه را داشتند و از سوی دیگر مردم هم نقش توده داشتند، توده ای که در مقابل نخبگان خود پذیرا بود و پذیرش داشت و در واقع نخبگان را به مثابه گروه مرجع تلقی مي‌کرد بنابراین به آنها مراجعه مي‌کرد و نادانسته‌ها را از آنها مي‌پرسید و بر مبنای آن عمل مي‌کرد ولی در حال حاضر در شرایط پس از انقلاب بیشتر مردم خودشان را در موضع توده سیاسی قرار نمي‌دهند، از قضا همه مردم فکر مي‌کنند که از نظر سیاسی موضع دارند و نیاز هم نیست که کسی از بالا به آنها بگوید، به همین دلیل است که مواقع انتخاباتی هر شهروندی برای خود موضعی دارد نه اینکه گاهی مواضع با گروه هایی از روحانیت سازگار نباشد بلکه در مواقعی سازگار است، ولی مردمی که این مواضع سازگار را دارند احساس نمي‌کنند که تقلید مي‌کنند بلکه احساس مي‌کنند که با فلان گروه روحانی همراه و هم مسیر هستند.
* اگر امروز بخش اعظمی از روحانیت از جنس سیاسی و اقتصادی نباشند باز هم مورد پذیرش مردم قرار مي‌گیرند؟
ممکن است که امروز یک روحانی سخنی را بگوید که واقعا فرهنگی است، ولی تصور عموم مردم دگرگون شده است. نکته بعد این است که اولاً در تشخیص اینکه در واقعیت کدام روحانی بر مبنای مواضع سیاسی و اقتصادی سخن مي‌گوید و کدام روحانی بر مبنای مواضع فرهنگی و دینی و دانش سنتی سخن مي‌گوید، بسیار مشکل است و ثانیاً مورد به مورد باید بررسی و مطالعه کرد که این روحانی خاص در این سخن خاص از چه موضعی چنین سخنی را مي‌گوید، ولی وقتی جامعه سیاسی شد و از سوی دیگر بخشی از روحانیت آن نقش برجسته خود را در مناصب اجرایی پیدا کرد و از طرف دیگر اعتبار تصمیم‌گیری‌هاي سیاسی او نزد مردم کاهش پیدا کرد، خود مردم تبدیل به کنش گران و تصمیم گیرندگان سیاسی مي‌شوند و چون نگاهشان هم یک نگاه کاملاً سیاسی است. قبل از انقلاب، مردم به دلیل قدرت فرهنگی روحانیت به او پناه مي‌بردند حال در شرایط سیاسی این قدرت فرهنگی هم جذب قدرت سیاسی شده و با هم یکسان شدند بنابراین بخشی از روحانیت نقش خود را به عنوان پناهگاه فرهنگی نیز از دست داده یعنی احساس همدلی که مردم باید با این نهاد داشته باشند و بیشتر احساس کنند که روحانیت پناهگاه آنان هست و مي‌توانند به روحانیت اتکا و مراجعه کنند، در بین مردم کاهش پیدا مي‌کند و کاهش پیدا کرده است به همین دلیل است که شما در عرض سال‌هاي اخیر مراجعه مردم به روحانیت را کمتر مي‌بینید، حتی بعضی از مردم دیگر اعتقاد دارند که روحانیت نمي‌تواند به داد آنان برسد.
* برخی معتقدند نفوذ و محبوبیت روحانیت در میان مردم کاهش پیدا نکرده و عملکرد روحانیت دچار مشکل نیست بلکه مردم تنها در بخش هایی از روحانیت گله مند هستند.
اینکه مي‌گویند مردم از روحانیت گله دارند به این دلیل است که معمولاً از دوست گلایه مي‌کنند و این بدین معناست که مردم با روحانیت هیچ مشکلی ندارند ولی گلایه دارند و بیش از این انتظار دارند، ولی من براساس یک منطق تأثیر و تأثر ساختارها بر هم و وضعیتی که بر پایگاه ساختاری روحانیت مي‌بینیم خواسته و ناخواسته این جایگاه دچار چالش شده است بدون اینکه حتی افراد و خود روحانیت نسبت به این فرایند آگاه باشند، ولی با یک فرایندی مواجه هستیم که روحانیت در حال از دست دادن نقش خود به عنوان یک پناهگاه فرهنگی است.این نکته ای هم که گفتم در عرض چند سال اخیر ندیدیم که مردم از روحانیت در موضوعی کمک بخواهند یا به آنان مراجعه کنند تا نقش میانجی را بازی کند و حلال یک مشکل و محلل یک مساله باشد.
 گویا دیگر کاری از دست این نهاد بر نمي‌آید کما اینکه شما در شرایط قبل از انقلاب اگر یک روحانی فتوایی را صادر مي‌کرد نه تنها عموم مردم بلکه خود روحانیت دیگر هم به آن فتوا احترام مي‌گذاشتند و آن را اجرا مي‌کردند. من به یاد دارم که در دوره آقای احمدی نژاد حدود ۴۰ تا ۵۰ نفر از آیات عظام خواهشی را در نامه ای امضا شده برای او فرستاده بودند که آن هم عملی نشد در واقع مي‌بینید که علما تبدیل مي‌شوند به صاحبان امضا برای نامه‌هاي دسته جمعی که خودشان باید برای یک مقام سیاسی قدرتمند بنویسند که ممکن است به آن توجه شود یا نشود، همه این افراد که این نامه را امضا کردند به عنوان آیت‌اله بودند و اینکه چه تغییری در نقش، قدرت و نفوذ اتفاق افتاده، پارادوکسیکال است، از یک منظر به نظر مي‌آید که انقلاب، قدرت روحانیت را بسیار افزایش داد و از سوی دیگر به نظر مي‌آید که انقلاب، قدرت روحانیت را فوق العاده کاهش داده است یعنی هر دو اتفاق به طور همزمان وجود دارد و دیده مي‌شود و از نظر جامعه شناسی هم زوایای مختلف یک وضعیت را نشان مي‌دهد، روحانیت در اوج قدرت و در عین حال روحانیت در شرایط ناکارآیی و عدم نفوذ اجتماعی قرار دارد و در یک وضعیت پارادوکسیکال این چنینی گیر کرده است.
همیشه روحانیت باید بین قدرت سیاسی و نفوذ فرهنگی دست به یک انتخاب بزند و مشخص کند که کدام یک از این دو را مي‌خواهد و کدام یک از این دو برای او مطلوب‌تر است و به او کمک مي‌کند که پروژه خود که پروژه دینداری و اخلاق برای جامعه هست را جلو ببرد. اگر روحانیت از موضع نفوذ فرهنگی اقدام کند، ممکن است که بتواند روی قدرت هم نفوذ داشته باشد و بر روی آن تأثیرگذار باشد. مي‌تواند در مواقعی قدرت را به چالش بکشاند و تغییراتی را در عالم سیاست موجب شود. برخی از روحانیت مي‌گویند که ما مي‌خواهیم همان نفوذ فرهنگی را داشته باشیم.
* برخی از روحانیون معتقدند برای اینکه بتوانند نفوذ فرهنگی داشته باشند به قدرت اجرایی نیاز دارند.
این دسته از روحانیون مي‌گویند که ما مي‌خواهیم قواعد فرهنگی خاصی را در جامعه پیاده کنیم و تحقق ببخشیم و این نیاز هست که سیاست‌هاي خاصی در جامعه تدوین شود و سیاستمداران به سیاست‌هاي خاصی توجه کنند لذا در حوزه خانواده، رفتار فردی و اخلاق و حتی برخی از نظامات اجتماعی مانند آموزش و بانکداری یا رسانه‌ها و ارتباطات باید بتوانیم به نحوی این ابزارها را در خدمت خود بگیریم تا بتوانیم نفوذ فرهنگی هم تحقق ببخشیم بنابراین تحقق بخشیدن روی نفوذ فرهنگی بدون داشتن قدرت اجرایی ممکن نیست. مخالفان این دیدگاه به آنها مي‌گویند که شما وقتی از قدرت اجرایی شروع مي‌کنید به یک نحوی جامعه را مهندسی فرهنگی مي‌کنید و این دیگر نفوذ فرهنگی نیست، نفوذ فرهنگی دین یا روحانیت نیست بلکه دستکاری و اداره کردن فرهنگ است که به ظاهر ممکن است باعث رواج برخی از فرم‌هاي فرهنگی در جامعه شود، ولی ایمان به آن رفتار فرهنگی یا ایمان به هنجار فرهنگی دینی را موجب نمي‌شود بلکه تنها یک فرم‌هایی را افزایش مي‌دهد مثلاً وقتی شما قدرت سیاسی در مدرسه دارید ممکن است که جوانان را به یک نوع حجاب و پوشش و گویش مجبور کنید ولی آنان به این مساله ایمان ندارند.
* روحانیت در کجا باید مي‌ایستاد؟
به نظر من به جای تصرف مناصب اجرایی مي‌توانست به نحوی نظارت فرهنگی بر قدرت داشته باشد بدون اینکه لزوماً بخواهد آن را تصرف کند. لازم بود که روحانیت با قدرت یک رابطه دیالوگی، گفت وگویی و نظارتی از موضع فرهنگ و با حمایت مردم برقرار مي‌کرد و شاید بر حفظ نفوذ فرهنگی خود موفق‌تر مي‌شد، اما شاهدیم که در حال حاضر نفوذ فرهنگی در عمل و در زمینه‌هاي بسیاری کاهش یافته است.
* مهم‌ترين خواسته مردم از روحانیت چیست؟
وقتی با عامه مردم صحبت مي‌کنیم، مي‌بینیم که بیشتر در مقابل اینکه روحانیت در حال به دست آوردن مواضع ثروت است و آن سادگی خود را از دست مي‌دهد و تبدیل به یک طبقه مرفه مي‌شود، موضع مي‌گیرند و آن را مي‌تواند به موضع در مقابل یک نوع نابرابری اقتصادی که منشأ آن دینداری است، تعبیر کرد. در برخوردهای روزمره ای که با عامه مردم هست شما مي‌بینید که بعضی از مردم از اینکه بخشی از روحانیت در حال سوء استفاده از موقعیت خود هستند و به این واسطه از نظر اقتصادی وضعیت برتری را در جامعه پیدا مي‌کند ناراضی هستند و با ذکر اینکه روحانیت خانه و ماشین فلان دارند این قضیه را پر رنگ مي‌کنند، حتی عامه مردم آنچنان که بر عنصر اقتصادی تأکید مي‌کنند بر عنصر سیاسی توجهی ندارند.
 طبقه متوسط معتقد است که بعضا روحانیت مواضع قدرت را در جامعه در انحصار خود در آورده و از این مساله گلایه دارند. منتها یک نکته که جزو پارادوکسی‌هاي است که در وضعیت کنونی وجود دارد و باید آن را در نظر گرفت این است که امروز گروه هایی از خودِ روحانیت به نحوی در بیان مطالبات مردم از روحانیت پیشگامی مي‌کنند، این مساله شاید یکی از عواملی که وضعیت را پیچیده کرده است.

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد
۱۳۹۶/۱۰/۵ -  شماره 4125
جستجو
جستجو
MP4
بالای صفحه